Najbardziej niezwykłe cmentarze świata – od podwodnych nekropolii po pionowe miasta zmarłych

Cmentarze są jednym z najstarszych i najbardziej uniwersalnych wynalazków cywilizacji. Choć każda kultura mierzy się z tematem śmierci na własny sposób, miejsca pochówku odzwierciedlają nie tylko wierzenia religijne, ale również warunki geograficzne, status społeczny zmarłych, a nawet ekonomię miejsc, w których powstają. Podczas gdy w Polsce dominuje klasyczny model cmentarza parafialnego z rzędami nagrobków zwieńczonych krzyżami, na świecie istnieją miejsca pochówku, które wymykają się wszelkim schematom – od nekropolii zatopionych na dnie oceanu po wieżowce mieszczące tysiące krypt na kilkudziesięciu piętrach.

Poznanie tych nietypowych rozwiązań ma znaczenie nie tylko z perspektywy ciekawości kulturoznawczej. Dla osób zarządzających zakładami pogrzebowymi, administrujących cmentarzami komunalnymi czy projektujących przestrzenie pamięci to przede wszystkim źródło inspiracji oraz informacja o globalnych trendach, które prędzej czy później mogą dotrzeć również do Europy Środkowej. Pionowe nekropolie w Brazylii, ekologiczne lasy pamięci w Niemczech czy podwodne grobowce na Florydzie powstały w odpowiedzi na konkretne wyzwania – brak miejsca, zmiany klimatyczne, koszty utrzymania, świadomość ekologiczną. Każde z tych rozwiązań niesie ze sobą lekcje, które warto poznać, nawet jeśli rynek polski pozostaje przy tradycyjnych formach pochówku.

W niniejszym artykule zabierzemy Państwa w podróż po dwunastu najbardziej niezwykłych cmentarzach i nekropoliach świata. Zobaczymy, jak różnie ludzkość obchodzi się ze swoimi zmarłymi, i odkryjemy, jak silnie tradycja pogrzebowa wpisuje się w lokalne pejzaże, religie i historie.
 

Podwodne nekropolie – gdy ostatnim domem staje się ocean

W 2007 roku u wybrzeży Key Biscayne na Florydzie otwarto miejsce, które redefiniuje pojęcie cmentarza. Neptune Memorial Reef to pierwsza w historii podwodna nekropolia komercyjna, zaprojektowana zarówno jako miejsce pochówku ludzkich prochów, jak i sztuczna rafa koralowa. Założenie obejmuje obszar około sześciu hektarów na głębokości dwunastu metrów i ma docelowo pomieścić ponad sto tysięcy osób. Architektoniczna inspiracja pochodzi z mitycznego zaginionego miasta Atlantydy – nurkowie, którzy schodzą na dno, znajdują kolumny, łuki, kamienne lwy i rozległą bramę, jakby właśnie odkryli ruiny starożytnej cywilizacji ukrytej pod taflą Atlantyku.

Jak działa podwodny pochówek

Prochy zmarłego mieszane są z cementem morskim biokompatybilnym z ekosystemem rafy i formowane w obiekt – muszlę, kulę, gwiazdę morską albo element architektoniczny – który następnie zostaje umieszczony w odpowiednim miejscu założenia. Z czasem konstrukcja zostaje porośnięta koralowcami, gąbkami, ukwiałami i innymi organizmami morskimi, stając się trwałą częścią ekosystemu. Bliscy mogą odwiedzać miejsce pochówku w trakcie nurkowania rekreacyjnego, a każdy obiekt opatrzony jest tabliczką z imieniem i datami życia. Z punktu widzenia ekologii rozwiązanie ma niezaprzeczalne zalety – sztuczne rafy stanowią schronienie dla ryb, skorupiaków i mięczaków, które pomagają w odbudowie zdegradowanych biotopów morskich. Dla rodzin związanych emocjonalnie z morzem – marynarzy, nurków, ratowników WOPR – tego typu pochówek staje się również wyrazem osobistej więzi zmarłego z żywiołem wody.

Naśladowcy w innych częściach świata

Sukces Neptune Memorial Reef zainspirował podobne projekty w innych krajach. W stanie Massachusetts działa Eternal Reefs – inicjatywa, która od 1998 roku tworzy "kule pamięci" rozsiewane wzdłuż wybrzeża wschodniego USA. Podobne projekty pojawiły się również u brzegów Włoch, gdzie nieopodal Genui powstała pierwsza europejska podwodna nekropolia, oraz u wybrzeży Hiszpanii i Tajlandii. Co istotne, ten typ pochówku jest w pełni zgodny z międzynarodowymi konwencjami morskimi, w tym z Protokołem Londyńskim z 1996 roku regulującym zatapianie odpadów w morzach – pod warunkiem zastosowania odpowiednich biokompatybilnych materiałów oraz zachowania wymaganych odległości od obszarów chronionych i tras żeglugowych.

Pionowe miasta zmarłych – cmentarze sięgające chmur

Tradycyjny cmentarz w europejskim wyobrażeniu rozciąga się horyzontalnie – aleje, kwatery, rzędy grobów. W szybko urbanizujących się państwach Ameryki Południowej taka koncepcja stała się jednak ekonomicznie nie do utrzymania. Rozwiązanie? Nekropolie pionowe, czyli wieżowce, w których zamiast mieszkań znajdują się nisze grobowe, kaplice i krematoria.

Memorial Necrópole Ecumênica – najwyższy cmentarz świata

W brazylijskim mieście Santos, w stanie São Paulo, znajduje się Memorial Necrópole Ecumênica – obiekt wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa jako najwyższy cmentarz świata. Trzydziestodwupiętrowy budynek wznosi się na wysokość 108 metrów i mieści blisko 14 tysięcy nisz grobowych. Każde piętro ma własny charakter, niektóre kondygnacje pełnią funkcję krematorium, kostnicy oraz kaplic. Z dachowego tarasu można podziwiać panoramę portu, a na terenie obiektu działają również sale do ceremonii, restauracja, kaplica wieloreligijna oraz pomieszczenia dla rodzin.

Powstanie obiektu w 1983 roku było odpowiedzią na realne problemy. Santos – portowe miasto z ograniczoną przestrzenią terenową – nie miało gdzie chować zmarłych w klasyczny sposób. Pionowy cmentarz pozwolił pomieścić na jednej niewielkiej działce tyle pochówków, ile zmieściłoby się na klasycznym cmentarzu o powierzchni kilku hektarów. Rozwiązanie zyskało uznanie również ze względów ekologicznych – mniejsza zajmowana powierzchnia oznacza mniejsze przekształcanie terenów zielonych oraz oszczędność kosztów utrzymania, które w klasycznych nekropoliach pochłaniają znaczne środki na pielęgnację zieleni, alejek i ogrodzeń.

Pionowe nekropolie poza Brazylią

Choć Memorial Necrópole Ecumênica pozostaje rekordzistą, inne państwa również eksperymentują z tym formatem. W Hiszpanii, w Walencji, działa wielopiętrowy Cementerio Nuevo San José, w którym nisze grobowe zorganizowane są w wysokich ścianach kilkukondygnacyjnych. W Hongkongu – mieście, w którym ze względu na ograniczoną dostępność gruntów koszt jednego miejsca pochówku potrafi przekroczyć cenę mieszkania – pionowe kolumbaria stały się dominującą formą pochówku. Rządowe programy budowy nowych pionowych obiektów to próba odpowiedzi na kryzys, w którym rodziny czekają niekiedy kilkadziesiąt miesięcy na miejsce dla swoich bliskich. W Izraelu, w Tel Awiwie, otwarto z kolei wielokondygnacyjny cmentarz podziemny – kilkukondygnacyjne tunele wykute w skale mieszczą tysiące nisz, a miejsce ma być w przyszłości rozbudowywane do nawet ośmiu poziomów.

Wiszące trumny – groby zawieszone na skałach

Daleko od miejskiej cywilizacji, w odległych regionach Azji Południowo-Wschodniej i południowej części Chin, można natknąć się na praktykę pochówku tak zaskakującą, że trudno uwierzyć, iż jest realizowana do dziś. Mowa o tradycji wieszania trumien na pionowych ścianach skalnych, czasem na wysokości kilkudziesięciu metrów nad ziemią.

Sagada w prowincji Mountain Province na Filipinach

W górach prowincji Mountain Province, w północnej części wyspy Luzon, leży miasteczko Sagada – znane na całym świecie z hanging coffins, czyli wiszących trumien plemienia Igorot. Tradycja ta liczy ponad dwa tysiące lat. Zmarły, jeszcze za życia, sam wykuwa swoją trumnę z pnia drzewa sosnowego, traktując to jako jedno z najważniejszych zadań starości. Po śmierci ciało zostaje umieszczone w pozycji embrionalnej, a trumna mocowana jest na ścianie skalnej za pomocą drewnianych kołków albo zawieszana w jaskiniach. Im wyżej trumna jest umiejscowiona, tym bliżej – w wierzeniach Igorotów – znajduje się dusza zmarłego do nieba i do przodków. Tradycja ta przetrwała mimo chrystianizacji regionu, a niektóre rodziny katolickie z Sagady do dziś łączą obrzęd kościelny z wieszaniem trumny przodka na rodowej skale.

Tana Toraja w Indonezji

Bardziej dramatyczna w swej formie jest tradycja ludu Toraja w prowincji Sulawesi Południowe w Indonezji. Tutaj pogrzeb to wielomiesięczny – a niekiedy wieloletni – proces, podczas którego ciało zmarłego jest balsamowane i przechowywane w domu, traktowane praktycznie tak, jakby wciąż żyło. Dopiero po zebraniu odpowiednich środków na uroczystości pogrzebowe, w których uczestniczy cała wieś, ciało zostaje umieszczone w trumnie i pochowane – w jaskini, na skalnej półce albo w drewnianym balkonie wykutym w klifie. Charakterystyczne dla tej tradycji są tzw. tau-tau, czyli drewniane kukły przypominające zmarłego, ustawiane na półkach skalnych obok grobów. Z perspektywy zewnętrznego obserwatora cała góra wydaje się wpatrywać niewidzącymi oczami w odwiedzających ją turystów.

Katakumby i ossuaria – architektura z ludzkich kości

Niewiele tradycji budzi tyle fascynacji – i niepokoju – jak ossuaria, czyli budowle, w których kości zmarłych zostały wykorzystane jako materiał wykończeniowy. W Europie Zachodniej i Środkowej takie miejsca powstawały przede wszystkim w okresie średniowiecza i wczesnego baroku, gdy cmentarze przykościelne były regularnie opróżniane, a wykopane szczątki przenoszone do specjalnych pomieszczeń.

Katakumby paryskie

Najsłynniejszym przykładem są katakumby Paryża – sieć podziemnych korytarzy o łącznej długości około 320 kilometrów, w których spoczywają szczątki ponad sześciu milionów osób. Powstały pod koniec XVIII wieku w odpowiedzi na katastrofalną sytuację paryskich cmentarzy, w szczególności słynnego Cimetière des Innocents, którego ziemia była tak przepełniona pochówkami, że gnijące szczątki zaczęły wciekać do piwnic sąsiednich kamienic. W latach 1786–1788 paryski rząd zarządził ekshumację i przeniesienie szczątków do nieużywanych kamieniołomów na południowych obrzeżach miasta. Kości zostały później ułożone w geometryczne wzory – ściany czaszek, kolumny piszczeli, kompozycje z kości udowych. Dziś niewielka część katakumb jest dostępna dla zwiedzających i należy do najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych Paryża.

Sedlec Ossuary – kaplica z czaszek

W czeskiej Kutnej Horze, w niewielkiej kaplicy przylegającej do cmentarza w Sedlcu, znajduje się jedno z najbardziej wstrząsających miejsc w Europie. Kaplica Wszystkich Świętych mieści ozdoby, kandelabry, kielichy i nawet rodowe godło Schwarzenbergów wykonane w całości z ludzkich kości. Tradycja umieszczania tu szczątków zaczęła się w XIII wieku, gdy opat klasztoru cysterskiego przywiózł z Jerozolimy garść ziemi z Golgoty i rozsypał ją na cmentarzu w Sedlcu. Od tego momentu okolica zyskała status szczególnie świętej, a chęć pochówku była tak duża, że cmentarz musiał być wielokrotnie powiększany, a wykopywane wcześniej kości przenoszone do kaplicy. W 1870 roku miejscowy rzeźbiarz drewna František Rint otrzymał zlecenie uporządkowania kości – i to on stworzył obecny układ, w którym znajduje się ozdobny żyrandol złożony z każdego rodzaju kości człowieka. Pod kaplicą spoczywa szacunkowo czterdzieści tysięcy osób.

Capela dos Ossos w Évora

W portugalskim mieście Évora, w klasztorze franciszkańskim, znajduje się kaplica Capela dos Ossos – kaplica kości. Jej ściany pokrywają szczątki około pięciu tysięcy ludzi, a u wejścia umieszczono zatrważające motto: Nós ossos que aqui estamos pelos vossos esperamos – "My, kości, które tu spoczywamy, czekamy na wasze". Cel takiej kompozycji był pedagogiczny – mnisi chcieli przypomnieć żyjącym o przemijalności doczesnego życia i konieczności duchowego przygotowania na śmierć. Z perspektywy historii sztuki Capela dos Ossos to jeden z najważniejszych przykładów barokowej estetyki memento mori, w której śmierć była nie tabu, ale stałym elementem refleksji codziennej.

Miasto Zmarłych w Kairze – nekropolia, w której mieszkają żywi

W egipskiej stolicy, na obrzeżach historycznego centrum, rozciąga się obszar zwany El Arafa – po arabsku "cmentarz", choć trafniejsze określenie to Miasto Zmarłych. To olbrzymia nekropolia o powierzchni około sześciu kilometrów kwadratowych, w której od ponad tysiąca lat chowano sułtanów, wojowników, uczonych i zwykłych mieszkańców. Najstarsze grobowce pochodzą z VII wieku.

To, co czyni El Arafa wyjątkowym, to fakt, że nie jest on wyłącznie cmentarzem. Wśród grobowców i mauzoleów żyje od dwustu tysięcy do nawet pół miliona osób – dokładna liczba jest trudna do oszacowania, ponieważ duża część osiedla nie jest oficjalnie zarejestrowana. Mieszkańcy zajmują pomieszczenia przeznaczone pierwotnie do odpoczynku rodzin odwiedzających groby (w tradycji muzułmańskiej zwyczajowo odwiedza się zmarłych w określone dni roku) i adaptują je na codzienne życie. W El Arafa funkcjonują sklepy, szkoły, linie elektryczne i wodociągi. Część rodzin mieszka tutaj od pokoleń, opiekując się zarazem konkretnymi grobowcami w zamian za prawo do zamieszkania – jest to swoista nieformalna forma pracy cmentarnej, niespotykana nigdzie indziej na świecie.

W ostatnich latach władze Kairu, w ramach modernizacji miasta i budowy nowych autostrad, dokonują licznych wyburzeń w obrębie nekropolii. Decyzje te wzbudzają kontrowersje – El Arafa jest wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO i stanowi nieocenione świadectwo tysiąca lat historii Egiptu. Aktywiści walczą o zachowanie najstarszych grobowców, argumentując, że ich utrata oznaczałaby bezpowrotne zniszczenie unikalnego archiwum kultury islamu.

Wesoły Cmentarz w Săpânța – kiedy żałoba ustępuje miejsca radości

Jeśli ktoś szuka zaprzeczenia stereotypu cmentarza jako miejsca powagi i smutku, powinien udać się do północnej Rumunii, do wsi Săpânța w regionie Marmarosz. Cimitirul Vesel – Wesoły Cmentarz – to nekropolia, której nagrobki pomalowane są jasnymi kolorami, a każdy z nich zawiera krótki wierszyk, często humorystyczny, opisujący życie i nawet wady zmarłego.

Tradycja zaczęła się w 1935 roku, kiedy lokalny snycerz Stan Ioan Pătraș zaczął rzeźbić w drewnie krzyże nagrobne i ozdabiać je naiwnymi obrazami przedstawiającymi zmarłego w trakcie wykonywania charakterystycznej dla niego czynności – kobieta z drewnianą łyżką gotująca obiad, mężczyzna pasący owce, żołnierz w mundurze, a nawet pijak przy stole z butelką. Każdy nagrobek opatrzony jest też wierszowaną epitafią, najczęściej w pierwszej osobie, w której zmarły opowiada o sobie. Obecnie cmentarz liczy ponad osiemset takich krzyży, a tradycja jest kontynuowana przez ucznia mistrza – Dumitru Pop Tincu. Cmentarz przyciąga turystów z całego świata i jest wpisany na listę narodowego dziedzictwa kulturowego Rumunii.

Z perspektywy europejskiej tradycji żałoby Wesoły Cmentarz jest interesujący nie tylko ze względu na artyzm – ale również jako przejaw zupełnie odmiennego stosunku do śmierci. Wierzenia ludowe Marmaroszów łączą śmierć nie z końcem, ale z przejściem do innego świata, w którym zmarły nadal funkcjonuje. Dlatego nagrobki przedstawiają konkretną osobę z jej osobowością, słabościami i talentami, a nie pomnikową wersję ideału.

Okunoin – leśny labirynt świętej góry Koya

Na wyspie Honsiu, w górach prefektury Wakayama, leży święta góra Koya – siedziba szkoły shingon buddyzmu założonej w 819 roku przez Kūkaia, znanego pośmiertnie jako Kōbō-Daishi. U stóp góry znajduje się Okunoin – największy cmentarz Japonii, w którym spoczywa ponad dwieście tysięcy osób, w tym członkowie najsłynniejszych rodów samurajskich, Tokugawów, Odów i Toyotomich.

Cmentarz ma w sobie coś z baśni. Aleja prowadząca do mauzoleum Kūkaia, długa na dwa kilometry, biegnie przez stary las cedrowy, w którym niektóre drzewa mają ponad tysiąc lat. Pomiędzy drzewami stoją tysiące kamiennych pomników – tradycyjnych pagód gorintō, latarni i grobowców rodzinnych. W mglisty poranek miejsce wydaje się nieziemskie, jakby istniało poza czasem. Buddyści szkoły shingon wierzą, że Kūkai nie umarł, a jedynie pogrążył się w wiecznej medytacji w mauzoleum, dlatego co dzień, dwa razy dziennie, mnisi przynoszą mu posiłek – jest to ceremonia Shōjingu, nieprzerwanie wykonywana od ponad tysiąca dwustu lat.

Okunoin to cmentarz, który łączy religijną kontemplację z naturalną harmonią. Dla osób zarządzających przestrzenią pogrzebową w Polsce inspiracją może być tu zwłaszcza zintegrowanie cmentarza z naturalnym lasem – idea, do której coraz częściej powraca europejska tradycja w postaci tzw. lasów pamięci.

Cmentarz w Longyearbyen – gdzie nikt nie może umrzeć

Na archipelagu Spitsbergenu, w norweskim Longyearbyen, najdalej na północ wysuniętym mieście świata, istnieje cmentarz, na którym od 1950 roku nie pochowano nikogo. Powód jest niezwykły – wieczna zmarzlina nie pozwala na rozkład ciał. Szczątki zmarłych pozostają zachowane praktycznie w stanie idealnym, a zwierzęta drapieżne, w szczególności niedźwiedzie polarne, mogą wykopywać ciała.

Co więcej, w 1998 roku naukowcy ekshumowali jedno z ciał z czasów epidemii grypy hiszpanki i znaleźli w nim aktywne wirusy z 1918 roku – odkrycie to potwierdziło, że arktyczna ziemia jest niemal idealnym konserwatorem zarówno dla mikrobiologii, jak i materii organicznej. Z tego powodu osoby chore terminalnie są ewakuowane samolotem na ląd stały, gdzie ostatecznie umierają i są chowane. W praktyce oznacza to, że w Longyearbyen "nie wolno umierać" – choć oczywiście prawnie nie jest to zakazane, system społeczny po prostu wyklucza taką możliwość. Niezwykła sytuacja Spitsbergenu pokazuje, jak silnie warunki klimatyczne wpływają na tradycje pogrzebowe i jak bardzo nawet podstawowe założenia kultury muszą być dostosowywane do lokalnej geografii.

Stary Cmentarz Żydowski w Pradze – dwanaście warstw historii

W praskim Josefovie, w sercu dawnego getta żydowskiego, znajduje się jedno z najstarszych zachowanych miejsc pochówku w Europie. Stary Cmentarz Żydowski powstał w pierwszej połowie XV wieku i pełnił swoją funkcję aż do roku 1786. Przez ten okres nie było możliwości fizycznego rozszerzenia jego granic – Praga nie zezwalała na powiększenie żydowskiego cmentarza poza wyznaczone tereny getta. Rozwiązanie? Wielowarstwowe pochówki.

Szacuje się, że w niektórych miejscach cmentarz mieści do dwunastu warstw grobów. Każda kolejna warstwa była nakrywana ziemią, a wcześniejsze macewy – kamienne nagrobki – były wyciągane na powierzchnię i ustawiane obok nowych. Dziś na powierzchni około jednego hektara stoi ponad dwanaście tysięcy nagrobków, a liczba osób spoczywających pod ziemią szacowana jest na sto tysięcy. Najsłynniejszym pochowanym tu jest rabbi Jehuda Loew ben Becalel – mistrz mistyczny i twórca legendarnego Golema, którego mauzoleum codziennie odwiedzają tysiące zwiedzających, zostawiając na nim drobne kamyki w geście pamięci. Cmentarz praski jest doskonałą lekcją o tym, jak ograniczenia przestrzenne i religijne mogą tworzyć rozwiązania niespotykane gdzie indziej – wertykalność rozumiana nie jak w Brazylii jako wieżowiec, ale jako warstwowe nakładanie pokoleń jedno na drugie.

Cmentarze leśne i naturalne pochówki – zieleń zamiast marmuru

W ciągu ostatnich dwudziestu lat na świecie, a w szczególności w krajach skandynawskich, niemieckich i anglosaskich, obserwuje się szybki rozwój idei pochówków naturalnych. Lasy pamięci, łąki ekologiczne i strefy biologiczne to alternatywa dla klasycznego cmentarza, oparta na zasadzie, że ciało zmarłego ma wrócić do natury bez zbędnej ingerencji.

Pierwszy nowoczesny las pamięci powstał w 1993 roku w angielskim Carlisle, gdzie Ken West zaproponował koncepcję green burial – pochówku w tekstylnej trumnie albo całkowicie bez trumny, w lesie, w którym zmarły zostaje zaznaczony nie nagrobkiem, ale zasadzonym drzewkiem. Dziś Wielka Brytania ma ponad trzysta takich miejsc. Niemiecki RuheForst i FriedWald to dwie sieci, łącznie liczące blisko 250 leśnych cmentarzy, w których popioły zmarłych chowane są u korzeni starych drzew. Polskie prawo dopuszcza tylko wybrane formy takiego pochówku, niemniej zainteresowanie tematem rośnie również wśród polskich rodzin, a niektóre cmentarze komunalne wydzielają już strefy przeznaczone na pochówki urn biodegradowalnych w specjalnych alejach drzew pamięci.

Czego polskie zakłady pogrzebowe mogą się nauczyć od światowych nekropolii

Każdy z opisanych powyżej cmentarzy powstał w odpowiedzi na konkretną kombinację warunków – geograficznych, religijnych, ekonomicznych albo społecznych. Polski rynek pogrzebowy, choć opiera się na sprawdzonej tradycji, również reaguje na pewne globalne trendy. Coraz częściej rodziny pytają o kremację, o pochówki ekologiczne, o rozwiązania, które pozwolą im pożegnać bliskich w sposób mniej formalny, a bardziej osobisty.

Nie oznacza to jednak, że tradycyjne formy upamiętnienia tracą znaczenie. Przeciwnie – w obliczu rosnącej różnorodności wybór klasycznego, dobrze wykonanego krzyża nagrobnego nadal pozostaje dla wielu polskich rodzin najsilniejszym wyrazem szacunku i wiary. Krzyż jako symbol towarzyszy zmarłemu od momentu pożegnania w kaplicy, przez kondukt pogrzebowy, aż po samo miejsce wiecznego spoczynku. Dla zakładów pogrzebowych odpowiedni dobór asortymentu w tej kategorii jest jednym z najważniejszych elementów oferty. W naszej kategorii krzyży nagrobnych dostępne są między innymi klasyczne krzyże łacińskie w kilku wariantach wykonania, krzyż prawosławny dla rodzin wyznania prawosławnego i greckokatolickiego, krzyż urnowy zaprojektowany z myślą o pochówkach kremacyjnych, krzyż dziecięcy oraz pal świecki dla pogrzebów cywilnych i humanistycznych. Każdy z tych symboli odpowiada konkretnej tradycji i konkretnej potrzebie rodziny.

Druga lekcja z globalnych nekropolii dotyczy zarządzania przestrzenią. W Polsce miejskie cmentarze już dziś borykają się z problemem przepełnienia, podobnym do tego, który Brazylia rozwiązała pionowymi nekropoliami, a Paryż – katakumbami. Choć modele te w naszej kulturze nie są realistyczne, warto myśleć o efektywnym wykorzystaniu istniejących przestrzeni, o kolumbariach, o wieloosobowych grobach rodzinnych. Trzecia lekcja to relacja cmentarza z naturą – Okunoin w Japonii, lasy pamięci w Niemczech, a nawet wesoły cmentarz w Săpânța pokazują, że nekropolia nie musi być miejscem oderwanym od krajobrazu, ale może z niego organicznie wyrastać.

Czwarta wreszcie – i być może najważniejsza – lekcja dotyczy pamięci. Niezależnie od tego, czy mówimy o trumnach wiszących na filipińskich klifach, o ogrodzie kości w portugalskiej Évorze, czy o praskim cmentarzu z dwunastoma warstwami grobów, wszystkie te miejsca powstały, ponieważ ludzie chcieli, by ich bliscy nie zostali zapomniani. To uniwersalna potrzeba, która łączy każdą kulturę i każdą epokę – i to ona stanowi serce również polskiej tradycji pogrzebowej. Dobrze zaprojektowany krzyż na grobie, świeże kwiaty, znicz w Dzień Zaduszny – to są nasze polskie odpowiedniki długich procesji w Sulawesi i kamyków na grobie rabina Loewa. Forma się różni, treść pozostaje ta sama.
 

Najczęściej zadawane pytania

Czy w Polsce istnieją cmentarze nietypowe podobne do tych światowych?

Polska tradycja pogrzebowa pozostaje dość konserwatywna, niemniej można u nas znaleźć kilka nekropolii o wyjątkowym charakterze. Cmentarz Łyczakowski we Lwowie (dziś na Ukrainie) oraz Cmentarz Powązkowski w Warszawie to przykłady cmentarzy-muzeów z bogatą rzeźbą nagrobną. W okolicach niektórych większych miast funkcjonują zalążki lasów pamięci, gdzie urny biodegradowalne mogą być chowane wśród drzew. Coraz więcej miast otwiera również kolumbaria, choć ich skala pozostaje znacznie mniejsza niż na zachodzie Europy. Unikalne są również małe cmentarze ewangelickie i tatarskie w Polsce wschodniej oraz cmentarze łemkowskie w Beskidach, świadczące o wielokulturowej historii naszego kraju.

Czy podwodne pochówki są legalne w Europie?

Tak, pod warunkiem zachowania wymogów Protokołu Londyńskiego z 1996 roku oraz lokalnych przepisów morskich. Podwodne nekropolie działają już u wybrzeży Włoch (nieopodal Genui) oraz Hiszpanii. W Polsce nie ma jednak na razie takich obiektów, a polskie prawo wymaga pochówku ciała lub urny w miejscach do tego specjalnie wyznaczonych – cmentarzach komunalnych, wyznaniowych albo wojskowych. Rozsypywanie prochów w Bałtyku jest możliwe wyłącznie w określonych strefach i wymaga zezwolenia odpowiednich organów portowych oraz prowadzenia procedury przez wykwalifikowany podmiot pogrzebowy.

Jak długo trwa rozkład ciała w wiecznej zmarzlinie?

W warunkach wiecznej zmarzliny, takich jak na Spitsbergenie, ciała praktycznie nie ulegają rozkładowi. Stałe niskie temperatury (poniżej zera nawet w lecie), niska wilgotność i obecność pokrywy lodowej tworzą warunki idealne do konserwacji organizmu. Dlatego cmentarz w Longyearbyen został zamknięty dla nowych pochówków – zarówno ze względu na ryzyko zaburzenia ciał, jak i na zachowanie patogenów, które w przypadku rozmrożenia mogłyby ponownie stać się aktywne. Zjawisko to jest zresztą badane przez wirusologów jako potencjalne zagrożenie biologiczne związane z postępującym ociepleniem klimatu.

Co to jest pal świecki i kiedy jest stosowany?

Pal świecki to drewniany lub metalowy słupek o wysokości zbliżonej do tradycyjnego krzyża nagrobnego, ale pozbawiony elementu poprzecznego. Stosowany jest w trakcie ceremonii pogrzebów cywilnych – świeckich, niereligijnych – jako symbol upamiętnienia bez konotacji wyznaniowej. W Polsce pale świeckie są coraz częściej wybierane przez rodziny niewierzące oraz przez organizacje organizujące pogrzeby humanistyczne. Stanowią również alternatywę dla tradycyjnego krzyża w sytuacjach, w których rodzina zmarłego nie przynależy do żadnej konkretnej wspólnoty religijnej. Warto, by każdy zakład pogrzebowy miał w swojej ofercie również ten element asortymentu, ponieważ sekularyzacja społeczeństwa stopniowo zwiększa zapotrzebowanie na tego typu rozwiązania.

Czy krzyż prawosławny różni się od krzyża łacińskiego?

Tak. Krzyż prawosławny – nazywany również krzyżem trójramiennym albo bizantyjskim – posiada trzy poprzeczne ramiona zamiast jednego. Górne, krótsze, symbolizuje tabliczkę INRI, na której Piłat polecił zapisać winę Jezusa. Środkowe, najdłuższe, to klasyczne ramię krzyża, na którym rozciągnięte były ręce skazanego. Dolne, niewielkie i ustawione zazwyczaj pod skosem, to podnóżek – jego skośne ułożenie w tradycji prawosławnej ma symboliczne znaczenie: prawa strona uniesiona ku górze symbolizuje dobrego łotra, lewa opuszczona – złego. W Polsce krzyże prawosławne są wybierane na cmentarzach wyznawców kościoła prawosławnego oraz greckokatolickiego, szczególnie w regionie Podlasia, Łemkowszczyzny i ziemi przemyskiej.

Jak zorganizować pogrzeb ekologiczny w Polsce?

Polskie prawo dopuszcza wybrane formy pochówku ekologicznego, choć nie wszystkie znane na zachodzie Europy są możliwe w naszym kraju. Najpopularniejszym rozwiązaniem jest kremacja połączona z pochówkiem urny biodegradowalnej w specjalnie wyznaczonym fragmencie cmentarza. Kilka polskich miast ma w swojej infrastrukturze takie strefy. Rozwiązaniem coraz częściej wybieranym jest również użycie urny z prochami do zasilenia drzewa lub krzewu zasadzonego w specjalnym miejscu. Należy pamiętać, że rozsypywanie prochów na otwartym terenie poza wyznaczonym cmentarzem jest w Polsce niedozwolone, a każda forma pochówku musi być zgłoszona w urzędzie stanu cywilnego oraz w zarządzie cmentarza.

Czy katakumby są nadal użytkowane jako miejsca pochówku?

Klasyczne katakumby – takie jak paryskie czy rzymskie – nie są obecnie używane do nowych pochówków. Pełnią funkcję historyczną oraz turystyczną, a w niektórych przypadkach również religijną. Jednak idea wielokondygnacyjnych podziemnych obiektów grobowych ma swoich nowoczesnych spadkobierców. W Tel Awiwie w Izraelu od 2014 roku działa wielokondygnacyjny cmentarz podziemny, w którym wykopano kilkukondygnacyjne korytarze przeznaczone na nisze grobowe. Podobne projekty rozważa się w innych gęsto zaludnionych miastach, gdzie ograniczona dostępność gruntów wymusza nietypowe rozwiązania. W Polsce w niektórych dużych miastach również prowadzone są analizy nad budową kolumbariów wielopoziomowych, które stanowią pewnego rodzaju nawiązanie do tej idei.