Nogami naprzód. Nosze na progu domu – od rzymskiej lektyki i latających ambulansów po nosze karetkowe model 3KB

Są przedmioty, które stoją w centrum ceremonii – trumna, katafalk, wieniec – i są takie, które pojawiają się wcześniej, zanim ktokolwiek zapali świecę i zanim zabrzmi pierwsza modlitwa. Nosze należą do tej drugiej grupy. Pojawiają się w progu mieszkania, w szpitalnym korytarzu, na klatce schodowej starej kamienicy, czasem na górskim zboczu albo na poboczu drogi. To one wykonują pierwszy krok ostatniej podróży człowieka. Rzadko ktoś o nich pamięta, a jednak każda rodzina, która przeżyła śmierć bliskiej osoby w domu, zapamiętuje ten moment na zawsze – chwilę, w której ciało opuszcza miejsce, gdzie żyło.

W tym artykule przyglądamy się noszom nie jak narzędziu, lecz jak zjawisku kulturowemu. Sięgamy do rzymskich lektyk i wschodnich palankinów, do pól bitewnych epoki napoleońskiej, do narodzin Czerwonego Krzyża i pierwszych polskich towarzystw ratunkowych, do tatrzańskich ratowników i do dawnych wiejskich zwyczajów związanych z wynoszeniem zmarłego z domu. Na końcu tej drogi znajduje się współczesny przedmiot, który łączy wszystkie te wątki – nosze karetkowe model 3KB, konstrukcja wywodząca się z ratownictwa, a dziś służąca także zakładom pogrzebowym.

Pierwsza droga, o której się nie mówi

Kiedy myślimy o pogrzebie, zwykle wyobrażamy sobie kondukt – procesję idącą za trumną z kościoła lub kaplicy na cmentarz. Ta droga ma swoją liturgię, swoje pieśni, swoje miejsce w historii i sztuce. O noszeniu trumny na ramionach i o bractwach, które przez stulecia pełniły tę posługę, pisaliśmy szerzej w artykule Na ramionach wspólnoty. Mary, bractwa pogrzebowe i kulturowa historia niesienia zmarłych. Istnieje jednak droga wcześniejsza i znacznie bardziej intymna – droga z łóżka do drzwi.

Dawniej odbywała się ona dopiero w dniu pogrzebu, po dwóch lub trzech nocach czuwania przy zmarłym. Dziś najczęściej następuje w ciągu kilku godzin od zgonu, kiedy pracownicy zakładu pogrzebowego przyjeżdżają po ciało. Zmieniło się tempo, zmieniły się okoliczności, ale nie zmieniło się jedno – to wciąż moment graniczny, w którym dom przestaje być domem zmarłego.

Próg jako granica dwóch światów

W kulturze słowiańskiej próg domu miał znaczenie niemal sakralne. Pod progiem – jak wierzono w wielu regionach – mieszkały duchy przodków, dlatego nie należało na nim siadać, witać się przez próg ani podawać sobie niczego nad nim. Próg oddzielał przestrzeń oswojoną, chronioną, od świata zewnętrznego, pełnego niebezpieczeństw. Nic dziwnego, że właśnie przy przekraczaniu progu odbywał się jeden z najbardziej znanych polskich obrzędów pogrzebowych – trzykrotne stuknięcie trumną o próg.

Etnografowie opisują ten gest w różnych wersjach. W jednych interpretacjach był pożegnaniem zmarłego z domem, w innych – znakiem, że dusza opuszcza go na zawsze i nie powinna wracać. Czasem mówiono, że zmarły „kłania się” w ten sposób domownikom. Trzy stuknięcia łączono też z Trójcą Świętą, co dobrze pokazuje, jak w polskiej kulturze ludowej chrześcijaństwo przenikało się ze starszymi, przedchrześcijańskimi wierzeniami. Niezależnie od interpretacji, próg był miejscem, w którym przedmiot służący do niesienia – trumna, mary czy nosze – stawał się uczestnikiem obrzędu, a nie tylko narzędziem.

Dlaczego nogami naprzód

Wyrażenie „wynieść kogoś nogami naprzód” weszło do polszczyzny jako eufemizm śmierci, ale jego źródłem jest bardzo konkretna praktyka. Zmarłego wynoszono z domu zawsze stopami w kierunku drzwi. Tłumaczono to na kilka sposobów. Najczęściej mówiono, że człowiek, który „nie widzi” drogi, którą go wyniesiono, nie znajdzie drogi powrotnej – a powrót zmarłego, jako upiora czy niespokojnej duszy, był jednym z największych lęków dawnej wsi. Inna interpretacja była prostsza i bardziej poetycka – żywy człowiek wychodzi z domu, idąc przed siebie, więc zmarły również „wychodzi” tak, jakby szedł o własnych siłach, po raz ostatni.

Ciekawe, że ta zasada przetrwała w praktyce zawodowej do dziś, choć z zupełnie innych powodów. Współcześni pracownicy zakładów pogrzebowych i ratownicy medyczni zwracają uwagę na kierunek ułożenia ciała z przyczyn ergonomicznych i technicznych – przy schodzeniu po schodach, przy wprowadzaniu noszy do pojazdu, przy mijaniu zakrętów w wąskich korytarzach. Dawny zwyczaj i nowoczesna procedura spotykają się tu w nieoczekiwany sposób.

Otwarte okno i zatrzymany zegar

Moment wyniesienia był w tradycyjnym domu przygotowywany starannie. Tuż po śmierci otwierano okno, aby dusza mogła swobodnie odejść. Zatrzymywano zegar, zasłaniano lustra, czasem wylewano wodę ze wszystkich naczyń w domu. Po wyniesieniu ciała zamiatano izbę w kierunku drzwi, a ławy czy stołki, na których stała trumna, przewracano do góry nogami. Wszystkie te gesty miały jeden cel – wyraźnie oddzielić czas życia od czasu po śmierci i pomóc zmarłemu, a także żywym, przejść przez tę granicę bez zakłóceń.

Dzisiejsze rodziny rzadko znają te zwyczaje w szczegółach, ale wiele z nich intuicyjnie powtarza ich sens. Ktoś prosi o chwilę ciszy, zanim nosze zostaną wyniesione. Ktoś inny chce jeszcze raz poprawić koc lub położyć na piersi zmarłego różaniec. Doświadczeni pracownicy zakładów pogrzebowych wiedzą, że te kilka minut bywa dla bliskich ważniejsze niż cała późniejsza ceremonia. I że sposób, w jaki nosze zostaną wprowadzone do mieszkania, ustawione przy łóżku i wyniesione, pozostanie w pamięci rodziny na długie lata.

Słowo, które niesie ciężar

Polskie słowo „nosze” jest przejrzyste jak mało które – pochodzi od czasownika „nosić” i oznacza po prostu to, na czym się coś nosi. W dawnej polszczyźnie funkcjonowały obok siebie „nosze”, „nosidła” i „mary”. Te ostatnie z czasem zarezerwowano dla podstawy, na której niesiono lub ustawiano zmarłego, stąd wyrażenia „leżeć na marach” czy „zdjąć z mar”. Łacina kościelna używała słowa „feretrum”, pochodzącego od czasownika „ferre” – nieść. Z tego samego rdzenia wywodzi się zresztą wiele europejskich nazw sprzętu do przenoszenia, a także słowa związane z płodnością i obfitością, co pokazuje, jak podstawowym ludzkim doświadczeniem było od zawsze „niesienie”.

Równie ciekawa jest historia słowa „ambulans”. Pochodzi ono od francuskiego „hôpital ambulant”, czyli szpitala ruchomego, wędrującego za armią, a to z kolei od łacińskiego „ambulare” – chodzić, przechadzać się. Pierwotnie ambulansem nie był więc pojazd, lecz cała jednostka medyczna przemieszczająca się razem z wojskiem. Dopiero z czasem nazwa przeszła na wóz, a później na samochód. Przymiotnik „karetkowe”, którym określamy dziś pewien typ noszy, prowadzi z kolei do słowa „karetka” – zdrobnienia od „kareta”, eleganckiego powozu. Przedmiot, który w potocznym języku kojarzy się z nagłym wypadkiem i dźwiękiem syreny, nosi w swojej nazwie ślad dawnej, dworskiej wytworności.

Od lektyki do palankinu – kiedy nosze były oznaką władzy

Zanim nosze stały się symbolem troski o chorych i zmarłych, przez tysiące lat były przede wszystkim symbolem statusu. W starożytnym Egipcie faraonów i najwyższych dostojników noszono w lektykach, których wizerunki zachowały się na reliefach i malowidłach grobowych. W Rzymie lektyka, czyli „lectica”, była znakiem zamożności – niesiona przez niewolników zwanych „lecticarii”, pozwalała senatorom i bogatym matronom przemieszczać się po zatłoczonych ulicach bez kontaktu z miejskim błotem. Juliusz Cezar próbował nawet ograniczyć korzystanie z lektyk w mieście, uznając je za przejaw przesadnego zbytku.

Rzymianie używali też „lectus funebris” – łoża pogrzebowego, na którym wystawiano ciało zmarłego, a potem niesiono je w procesji. W przypadku zamożnych rodów było to wydarzenie publiczne, z aktorami noszącymi maski przodków, muzykami i płaczkami. Już wtedy widać podwójną naturę noszy – z jednej strony praktyczną, z drugiej ceremonialną. To, na czym się niesie, mówi coś o tym, kogo się niesie.

W Azji podobną rolę pełniły palankiny. W Japonii epoki Edo kształt i zdobienie „kago” czy „norimono” precyzyjnie odpowiadały pozycji społecznej podróżnego. W Chinach liczba tragarzy niosących lektykę urzędnika była ściśle regulowana i zależała od jego rangi. W Indiach bogato zdobione palankiny uczestniczyły w orszakach weselnych i religijnych. Europa nowożytna miała swoją wersję w postaci lektyki miejskiej – w XVII i XVIII wieku w Londynie, Paryżu czy Wiedniu działały nawet swego rodzaju „korporacje” tragarzy, wynajmowanych jak dzisiejsze taksówki.

W Rzeczypospolitej szlacheckiej lektyka również pojawiała się w orszakach możnych, ale prawdziwym polem popisu była pompa funebris – barokowy pogrzeb magnacki, z castrum doloris, portretem trumiennym i wielodniowymi uroczystościami. W tym teatrze śmierci przedmiot niesiony w procesji był dziełem sztuki. Paradoks polega na tym, że nosze, które służyły do przeniesienia ciała z łoża śmierci do trumny, pozostawały zupełnie poza kadrem – prosty, anonimowy sprzęt, o którym żaden kronikarz nie uznał za stosowne wspomnieć.

Rewolucja na polu bitwy

Przez większość historii ranny żołnierz, który nie mógł iść o własnych siłach, był zdany na łaskę losu. Zabierano go z pola bitwy, jeśli w ogóle, dopiero po zakończeniu walk – często po wielu godzinach, a nawet dniach. Tę sytuację zmienił człowiek, którego nazwisko zna dziś każdy historyk medycyny.

Latające ambulanse Larreya

Dominique-Jean Larrey, chirurg armii francuskiej, w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku stworzył system, który nazwał „ambulances volantes” – latającymi ambulansami. Były to lekkie, resorowane wozy konne, które wjeżdżały na pole bitwy jeszcze w trakcie walki, zabierały rannych i przewoziły ich do punktów opatrunkowych. Razem z nimi pracowały zespoły noszowych. Larrey wprowadził też zasadę, która do dziś stanowi fundament medycyny ratunkowej – o kolejności pomocy decyduje stan rannego, a nie jego stopień wojskowy czy narodowość. Pomoc otrzymywali także ranni żołnierze przeciwnika.

Napoleon wysoko cenił Larreya i miał go podobno określić jako najbardziej cnotliwego człowieka, jakiego znał. Z perspektywy historii kultury najważniejsze jest jednak to, że nosze przestały być przedmiotem przypadkowym. Stały się elementem systemu – zaprojektowanym, ustandaryzowanym, dopasowanym do pojazdu, którym miały być przewożone. To właśnie narodziny idei, która dziś kryje się w określeniu „nosze karetkowe”.

Solferino i narodziny Czerwonego Krzyża

W czerwcu 1859 roku pod Solferino w północnych Włoszech doszło do jednej z najkrwawszych bitew XIX wieku. Szwajcarski kupiec Henry Dunant, który znalazł się w pobliżu przypadkiem, zobaczył tysiące rannych pozbawionych jakiejkolwiek pomocy. Zorganizował miejscowe kobiety do opatrywania żołnierzy obu armii, a kilka lat później opisał to doświadczenie w książce „Wspomnienie z Solferino”. Jego apel doprowadził w 1863 roku do powstania Międzynarodowego Komitetu Pomocy Rannym, z którego wyrósł Czerwony Krzyż, a w 1864 roku do przyjęcia pierwszej konwencji genewskiej.

Konwencja chroniła między innymi personel medyczny i sprzęt sanitarny. Noszowy z opaską czerwonego krzyża na ramieniu stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci XIX- i XX-wiecznych wojen – człowiekiem, który wchodzi w ogień nie po to, by walczyć, ale po to, by nieść. To ważny moment w kulturowej historii noszy. Przedmiot, który przez stulecia oznaczał przywilej niesionego, zaczął oznaczać poświęcenie niosącego.

Od wojska do miasta

Doświadczenia wojenne szybko przeniosły się do życia cywilnego. Podczas wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych lekarz Jonathan Letterman zorganizował korpus ambulansowy, którego zasady – szybka ewakuacja, segregacja rannych, stałe zespoły noszowych – wpłynęły na późniejsze systemy ratownictwa w wielu krajach. Pod koniec XIX wieku w europejskich miastach zaczęły powstawać towarzystwa ratunkowe.

Na ziemiach polskich pionierem był Kraków, gdzie w 1891 roku powstało Krakowskie Ochotnicze Towarzystwo Ratunkowe. Kilka lat później, w 1897 roku, zaczęło działać Warszawskie Towarzystwo Doraźnej Pomocy. Pierwsze karetki były konne, a ich wyposażenie – z dzisiejszej perspektywy – niezwykle skromne. Najważniejszym elementem pozostawały nosze, które musiały pasować do wnętrza powozu, dać się wnieść po wąskich schodach kamienicy i zapewnić choremu choćby minimum stabilności na brukowanych ulicach. Te same trzy wymagania – dopasowanie do pojazdu, zwrotność w budynkach i stabilność niesionej osoby – stoją dziś przed projektantami każdego nowoczesnego modelu noszy.

Nosze w górach – etos tych, którzy niosą

Jest w polskiej kulturze miejsce, w którym nosze nabrały wymiaru niemal legendarnego. To Tatry. W 1909 roku z inicjatywy Mariusza Zaruskiego powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, jedna z najstarszych górskich organizacji ratowniczych w Europie. Rok później, podczas akcji ratunkowej, zginął słynny przewodnik Klimek Bachleda – jego śmierć stała się dla kolejnych pokoleń ratowników symbolem najwyższej ofiary złożonej dla drugiego człowieka.

Transport poszkodowanego w górach to zupełnie inny świat niż ulica miasta. Przez dziesięciolecia ratownicy wykorzystywali nosze improwizowane z kijów i płacht, specjalne nosze z płozami, kosze i rozwiązania zjazdowe pozwalające opuszczać rannego po ścianie. Zasada pozostawała jednak ta sama – człowiek niesiony musi być bezpieczny, stabilny i chroniony przed zsunięciem. W tatrzańskiej tradycji zachowała się też smutna prawda, o której ratownicy mówią niechętnie: nie każda akcja kończy się uratowaniem życia. Czasem nosze sprowadzają w doliny ciało, a ratownicy stają się ostatnimi, którzy towarzyszą zmarłemu w drodze do bliskich. W tym miejscu świat ratownictwa i świat pogrzebowy spotykają się bez żadnej granicy.

Jak różne kultury wynoszą swoich zmarłych

Sposób, w jaki przenosimy ciało zmarłego, mówi wiele o tym, jak rozumiemy śmierć i godność człowieka. Nawet jeśli dzisiejsze procedury w Polsce są zbliżone niezależnie od wyznania, warto znać różne tradycje – zakład pogrzebowy coraz częściej obsługuje rodziny o odmiennym pochodzeniu i wrażliwości.

Tradycja żydowska – nie zostawiać samego

W judaizmie ciało zmarłego otacza się szczególną troską od chwili śmierci aż do pochówku. Członkowie bractwa pogrzebowego, zwanego chewra kadisza, przygotowują zmarłego do rytualnego obmycia, a przy ciele czuwa strażnik – szomer, który recytuje psalmy. Zmarły nie powinien pozostawać sam. Pochówek odbywa się możliwie szybko, zwykle w ciągu doby. Przenoszenie ciała jest więc czynnością wykonywaną z ogromną powagą i dyskrecją, a sprzęt, który się do tego wykorzystuje, musi pozwalać na delikatne i stabilne przemieszczanie bez zbędnego kontaktu i pośpiechu.

Islam – pośpiech jako wyraz szacunku

W tradycji muzułmańskiej również zaleca się szybki pochówek, a niesienie zmarłego na pogrzeb uważane jest za zasługę. Ciało, owinięte w proste białe płótno, przenoszone jest na noszach lub marach, a uczestnicy konduktu często zmieniają się przy niesieniu, aby każdy mógł choć przez chwilę wziąć udział w tej posłudze. Szybkość nie oznacza tu braku szacunku – przeciwnie, jest jego wyrazem. Zmarłego nie należy zatrzymywać w drodze do miejsca spoczynku.

Indie – ostatnia droga nad rzekę

W tradycji hinduistycznej ciało niesie się na prostych noszach wykonanych z bambusa, przybranych kwiatami, najczęściej na ramionach męskich członków rodziny. Kondukt zmierza do miejsca kremacji, a niosący powtarzają imię Boga. Nosze w tej tradycji są celowo proste i nietrwałe – mają służyć jednej drodze i zostać porzucone lub spalone. To piękny kontrast z europejską tradycją trwałych, rzeźbionych mar przechowywanych przez parafie całymi stuleciami.

Polska wieś – sąsiedzi przy noszach

W dawnej polskiej wsi wyniesienie zmarłego było sprawą całej społeczności. Mężczyźni z sąsiedztwa zjawiali się sami, bez zaproszenia – odmowa pomocy byłaby hańbą. Nosili zmarłego z łóżka na ławę, z ławy do trumny, z domu na wóz albo prosto do kościoła. W wielu regionach kobiety nie mogły nieść trumny, w innych robiły to młode dziewczęta, gdy zmarła była panna. Ta wspólnotowa odpowiedzialność za niesienie przetrwała w pamięci jako coś, czego współczesnym rodzinom czasem bardzo brakuje. Dlatego tak ważne jest, by osoby wykonujące tę czynność zawodowo – pracownicy zakładów pogrzebowych – robiły to z tym samym poczuciem, że niosą kogoś, a nie coś.

Nosze karetkowe – spotkanie dwóch światów

Nazwa „nosze karetkowe” sama w sobie opowiada historię. Mówi o przedmiocie zaprojektowanym do współpracy z pojazdem – do wprowadzenia na prowadnice, zabezpieczenia w przedziale transportowym, bezpiecznego wyjęcia na miejscu. Konstrukcja tego typu narodziła się w ratownictwie medycznym, gdzie liczy się każda sekunda, a jeden ratownik często musi poradzić sobie z ciężarem, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu wymagał czterech osób.

Branża pogrzebowa przejęła tę konstrukcję z bardzo prostego powodu – wyzwania są niemal identyczne. Ciało trzeba zabrać z mieszkania na trzecim piętrze bez windy, ze szpitala, z domu opieki, czasem z miejsca wypadku. Trzeba przejść przez wąskie drzwi, pokonać zakręt klatki schodowej, wprowadzić nosze do karawanu i zrobić to wszystko w sposób, który nie urazi godności zmarłego ani uczuć rodziny patrzącej z progu. Różnica polega na tym, że ratownik walczy o życie, a pracownik zakładu pogrzebowego chroni pamięć. Obaj potrzebują tego samego – pewności, że nosze nie zawiodą.

Dobrze pokazuje to seria noszy karetkowych dostępnych w kategorii nosze transportowe na funeralne.com. Obejmuje ona między innymi kompaktowe nosze karetkowe model 3F, nosze karetkowe model 3B z regulowanym oparciem, nosze składane w krzesło model 3E, przydatne w bardzo ciasnych klatkach schodowych, oraz wzmocnione nosze karetkowe model 3K. Najbardziej rozbudowaną propozycją w tej rodzinie jest model 3KB.

Nosze karetkowe model 3KB – współczesna forma dawnej posługi

Nosze karetkowe model 3KB to konstrukcja, w której widać całą historię opisaną powyżej – od idei Larreya, by nosze stanowiły jeden system z pojazdem, przez górską zasadę, że niesiony człowiek nie może się zsunąć, po odwieczną potrzebę, by ostatnia droga odbyła się w spokoju i z godnością.

Aluminium i odlewane łączenia

Stelaż noszy wykonano z aluminium, a elementy łączące są odlewane z tego samego stopu. To rozwiązanie ma znaczenie większe, niż mogłoby się wydawać. Najsłabszym miejscem każdej konstrukcji nośnej są jej połączenia – tam, gdzie spotykają się rury, zawiasy i mechanizmy. Jednorodny materiał w całej konstrukcji sprzyja jej trwałości i stabilności przy intensywnej, codziennej pracy. Aluminium jest przy tym odporne na korozję, co ma znaczenie w pracy prowadzonej w każdych warunkach pogodowych – w deszczu, na mrozie, na mokrej trawie przy wiejskim domu.

Materac z podwyższonymi bokami

Wyróżnikiem modelu 3KB jest profilowany materac z podwyższonymi bokami. W praktyce działa on jak łagodna kołyska, która stabilizuje ciało i ogranicza jego przesuwanie się na boki podczas pokonywania schodów, zakrętów czy nierówności terenu. Wspomagają go składane barierki boczne oraz dwa pasy stabilizujące, które wchodzą w skład zestawu. To współczesna odpowiedź na problem, z którym mierzyli się noszowi Larreya i tatrzańscy ratownicy – jak sprawić, by człowiek niesiony w trudnych warunkach pozostał bezpieczny.

Ma to również wymiar, który trudno opisać w specyfikacji technicznej. Rodzina, która patrzy, jak jej bliski opuszcza dom, widzi ciało ułożone spokojnie i stabilnie, a nie przesuwające się przy każdym kroku. Ten obraz zostaje w pamięci. Dla zakładu pogrzebowego to kwestia nie tylko bezpieczeństwa, ale też szacunku i zaufania, które buduje się właśnie w takich chwilach.

Mechanizm nóg i praca jednej osoby

Nogi noszy składają się dzięki mechanizmowi sterowanemu bocznymi uchwytami. Pozwala to na wprowadzenie noszy do karawanu przez jedną osobę – nosze opiera się na krawędzi przestrzeni ładunkowej, a nogi składają się w miarę wsuwania konstrukcji do środka. To dokładnie ten typ rozwiązania, który zrewolucjonizował pracę ratowników medycznych, a dziś ułatwia także pracę zakładów pogrzebowych, zwłaszcza wtedy, gdy na miejscu jest niewielki zespół. Model 3KB wyposażono również w regulowane oparcie.

Nośność 200 kg

Maksymalne obciążenie noszy wynosi 200 kg. To wartość, która w tej grupie produktów należy do najwyższych i daje zapas bezpieczeństwa przy transporcie osób o dużej masie ciała. Współczesne społeczeństwa mierzą się z tym wyzwaniem coraz częściej, a pracownicy zakładów pogrzebowych i ratownicy dobrze wiedzą, że sprzęt o niewystarczającej nośności to realne ryzyko – zarówno dla zmarłego, jak i dla osób, które go niosą. Godność ostatniej drogi nie może zależeć od tego, czy nosze wytrzymają.

Higiena i wodoodporny materac

Materac wykonano z wodoodpornego PVC, który łatwo oczyścić i zdezynfekować po każdym użyciu. W pracy zakładu pogrzebowego ma to znaczenie fundamentalne – sprzęt musi być gotowy do kolejnego wyjazdu w krótkim czasie i spełniać wymagania sanitarne. Szerzej o tym, jak dbać o czystość wyposażenia, piszemy w poradniku higieny i bezpieczeństwa w zakładzie pogrzebowym.

Wymiary i przechowywanie

Po rozłożeniu nosze mają wymiary 190 x 55 x 92 cm, a po złożeniu 190 x 55 x 25 cm. Waga konstrukcji wynosi 45 kg. Po złożeniu nosze zajmują niewiele miejsca w karawanie czy w pomieszczeniu gospodarczym zakładu. Zestaw obejmuje:

• stelaż noszy transportowych,
• wodoodporny, profilowany materac,
• dwa pasy stabilizujące.

Poza branżą pogrzebową

Konstrukcja noszy karetkowych wywodzi się z ratownictwa i to dziedzictwo jest w modelu 3KB wyraźnie widoczne. Nosze tego typu mogą znaleźć zastosowanie wszędzie tam, gdzie trzeba bezpiecznie przemieścić osobę leżącą z budynku do pojazdu – w domach opieki, hospicjach, przy transporcie między placówkami, w obsłudze wydarzeń masowych czy w zakładach pracy, które chcą mieć w gotowości sprzęt do ewakuacji. Instytucje, które planują używać noszy do transportu żywych pacjentów, powinny jednak zawsze sprawdzić obowiązujące je wymagania formalne dotyczące sprzętu medycznego i skonsultować się w tej sprawie z działem obsługi sklepu. Dla zakładów pogrzebowych model 3KB jest natomiast naturalnym wyborem – dziedziczy po ratownictwie to, co najcenniejsze, czyli pewność konstrukcji, a dodaje to, czego wymaga posługa wobec zmarłych, czyli spokój i stabilność ułożenia ciała.

Godność w szczegółach – kultura wyniesienia zmarłego

Sprzęt to tylko połowa historii. Druga połowa to sposób, w jaki się go używa. Doświadczeni pracownicy zakładów pogrzebowych wypracowali przez lata coś, co można nazwać współczesną etykietą wyniesienia – zbiór niepisanych zasad, które w wielu miejscach powtarzają sens dawnych obrzędów.

Pierwsza zasada dotyczy czasu. Warto zapytać rodzinę, czy chce jeszcze chwilę pobyć ze zmarłym, zanim nosze zostaną wprowadzone do pokoju. Ta chwila jest współczesnym odpowiednikiem dawnego czuwania – krótszym, ale nie mniej ważnym.

Druga dotyczy przykrycia. Ciało na noszach powinno być okryte – kocem, prześcieradłem lub specjalnym pokrowcem – tak, by rodzina i przypadkowi świadkowie na klatce schodowej nie byli narażeni na widok, który mógłby ich zranić. W wielu kulturach twarz zmarłego zakrywa się dopiero w ostatniej chwili, a w wielu rodzinach ktoś z bliskich chce zrobić to sam. Warto dać mu tę możliwość.

Trzecia dotyczy ciszy i spokoju ruchów. Pośpiech, głośne komendy, stuknięcia o futrynę – wszystko to rodzina zapamiętuje. Nosze, które składają się płynnie, a ciało ułożone na nich jest stabilne, pozwalają pracownikom skupić się na ludziach, a nie na sprzęcie. W tym sensie dobra konstrukcja noszy jest nie tylko kwestią ergonomii, ale też kwestią taktu.

Czwarta zasada dotyczy progu. Nie trzeba już stukać noszami o próg trzy razy, ale warto pamiętać, że dla rodziny to wciąż moment szczególny. Czasem wystarczy zatrzymać się na sekundę, pozwolić komuś dotknąć dłonią okrycia, skinąć głową. Takie gesty kosztują niewiele, a pozostają w pamięci na zawsze.

Wreszcie – kierunek. Wynoszenie zmarłego nogami naprzód to zwyczaj, który zna niemal każdy Polak, nawet jeśli nie potrafi wyjaśnić jego pochodzenia. Wiele rodzin odbiera go jako naturalny i właściwy. Warto, by pracownicy zakładu pogrzebowego o nim pamiętali tam, gdzie pozwalają na to warunki, bo dla bliskich to znak, że ich zmarły jest traktowany zgodnie z tradycją, w której dorastali.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd pochodzi zwyczaj wynoszenia zmarłego nogami naprzód?

Zwyczaj ma korzenie w dawnych wierzeniach ludowych. Wierzono, że zmarły wyniesiony stopami w stronę drzwi nie „widzi” drogi, którą opuszcza dom, i nie będzie mógł na nią wrócić jako niespokojna dusza. Inna interpretacja mówi, że zmarły opuszcza dom tak, jak wychodzi z niego żywy człowiek – idąc przed siebie. Zwyczaj przetrwał do dziś i wiele rodzin nadal przywiązuje do niego wagę.

Czym różnią się nosze karetkowe od zwykłych noszy transportowych?

Nosze karetkowe są projektowane do współpracy z pojazdem. Mają składane nogi, które pozwalają wprowadzić je do przestrzeni ładunkowej karetki lub karawanu, często przez jedną osobę. Zwykłe nosze transportowe mogą być prostszą, składaną konstrukcją z kółkami lub bez nich, przeznaczoną głównie do przenoszenia ciała na krótkich dystansach.

Dlaczego materac z podwyższonymi bokami jest ważny przy transporcie zmarłego?

Podwyższone boki stabilizują ciało i ograniczają jego przesuwanie się podczas schodzenia po schodach, pokonywania zakrętów i nierówności. W modelu 3KB współpracują z barierkami bocznymi i pasami stabilizującymi. Zwiększa to bezpieczeństwo, a jednocześnie sprawia, że ciało zmarłego wygląda spokojnie i godnie w oczach rodziny.

Ile ważą i jakie wymiary mają nosze karetkowe model 3KB?

Nosze ważą 45 kg. Po rozłożeniu ich wymiary wynoszą 190 x 55 x 92 cm, a po złożeniu 190 x 55 x 25 cm. Maksymalne obciążenie to 200 kg.

Czy nosze model 3KB może obsługiwać jedna osoba?

Tak. Mechanizm składanych nóg, sterowany bocznymi uchwytami, pozwala na wprowadzenie noszy do karawanu przez jedną osobę. W praktyce przy przenoszeniu ciała po schodach czy w trudnym terenie zalecana jest jednak obecność co najmniej dwóch osób, zarówno ze względów bezpieczeństwa, jak i szacunku wobec zmarłego.

Kto wprowadził pierwszy nowoczesny system transportu rannych na noszach?

Za twórcę nowoczesnego systemu uznaje się Dominique-Jeana Larreya, chirurga armii francuskiej, który w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku stworzył tak zwane latające ambulanse – lekkie wozy konne wspierane przez zespoły noszowych, zabierające rannych z pola bitwy jeszcze w trakcie walki. Wprowadził też zasadę udzielania pomocy według stanu rannego, a nie jego rangi.

Czy nosze karetkowe mają zastosowanie poza zakładami pogrzebowymi?

Konstrukcja noszy karetkowych wywodzi się z ratownictwa, dlatego nosze tego typu mogą być przydatne wszędzie tam, gdzie trzeba bezpiecznie przemieścić osobę leżącą do pojazdu – w domach opieki, hospicjach czy przy obsłudze wydarzeń. Instytucje planujące transport żywych pacjentów powinny jednak sprawdzić obowiązujące je wymagania dotyczące sprzętu medycznego i skonsultować wybór z obsługą sklepu.

Zakończenie – ci, którzy niosą

Historia noszy to historia ludzi, którzy decydowali się nieść innych. Rzymskich tragarzy lektyk, noszowych Larreya biegnących przez pole bitwy, kobiet z okolic Solferino opatrujących rannych, tatrzańskich ratowników schodzących z Zamarłej Turni, sąsiadów z dawnej wsi, którzy bez zaproszenia przychodzili, by wynieść zmarłego z domu. Dziś tę posługę wykonują ratownicy medyczni i pracownicy zakładów pogrzebowych. Zmieniły się materiały, mechanizmy i procedury, ale nie zmienił się jej sens.

Nosze są przedmiotem, którego nikt nie fotografuje i o którym rzadko się mówi. A jednak to one towarzyszą człowiekowi w chwili, w której przekracza on najważniejszy próg – ten między domem a światem, między życiem a pamięcią. Dlatego warto, by były solidne, stabilne i godne tej roli. Nosze karetkowe model 3KB dostępne na funeralne.com są współczesną odpowiedzią na tę bardzo starą potrzebę – by ostatnia droga, nawet ta najkrótsza, od łóżka do drzwi, odbyła się w spokoju.